अच्छे अंक लाने के बाद भी छात्र असफल क्यों हो जाते हैं?
जब सफलता की परिभाषा केवल अंकों तक सीमित रह जाती है
लेखिका: सबाहत ज़ेबा
करियर काउंसलर एवं शिक्षा विशेषज्ञ
भारतीय समाज में शिक्षा की सफलता को अक्सर अंकों, प्रतिशत और रैंक से मापा जाता है। जो छात्र अच्छे अंक लाते हैं, उन्हें होनहार माना जाता है, परिवार गर्व महसूस करता है और समाज यह मान लेता है कि उस छात्र का भविष्य सुरक्षित है। लेकिन एक कड़वी सच्चाई यह है कि कई छात्र जो पढ़ाई में बहुत अच्छे होते हैं, वही आगे चलकर जीवन और करियर में संघर्ष करते हैं या असफल हो जाते हैं।
यह विरोधाभास एक गंभीर प्रश्न खड़ा करता है जब छात्र अच्छे अंक ला रहे हैं, तो फिर वे जीवन में असफल क्यों हो रहे हैं? इसका उत्तर छात्रों की क्षमता में नहीं, बल्कि हमारी शिक्षा प्रणाली और सोच में छिपा है।
अंक स्मरण शक्ति को मापते हैं, जीवन कौशल को नहीं
हमारी परीक्षा प्रणाली मुख्य रूप से याद करने की क्षमता पर आधारित है। छात्रों को यह सिखाया जाता है कि परीक्षा में क्या लिखना है, न कि यह कि उस ज्ञान का जीवन में कैसे उपयोग किया जाए।
वास्तविक जीवन में सफलता के लिए जिन क्षमताओं की आवश्यकता होती है—जैसे निर्णय लेने की क्षमता, समस्या समाधान, रचनात्मक सोच और अनुकूलन—उन पर बहुत कम ध्यान दिया जाता है। परिणामस्वरूप, जब छात्र कॉलेज या नौकरी में प्रवेश करते हैं, तो वे वास्तविक चुनौतियों के सामने खुद को असहाय महसूस करते हैं।
करियर दिशा का अभाव
अच्छे अंक कई रास्ते खोलते हैं, लेकिन सही मार्गदर्शन न हो तो छात्र गलत रास्ता चुन लेते हैं। अक्सर करियर का चुनाव छात्र अपनी रुचि या योग्यता के आधार पर नहीं, बल्कि माता-पिता की अपेक्षाओं, सामाजिक दबाव या प्रतिष्ठा के कारण करते हैं।
जब रुचि नहीं होती, तो पढ़ाई बोझ बन जाती है। धीरे-धीरे आत्मविश्वास कम होता है, तनाव बढ़ता है और असफलता सामने आने लगती है।
भावनात्मक बुद्धिमत्ता की कमी
हम छात्रों को गणित और विज्ञान तो पढ़ाते हैं, लेकिन यह नहीं सिखाते कि असफलता से कैसे निपटना है, तनाव को कैसे संभालना है या अपनी भावनाओं को कैसे समझना है।
अच्छे अंक लाने वाले छात्रों को अक्सर यह सिखाया जाता है कि असफलता स्वीकार्य नहीं है। ऐसे में जब वे पहली बार असफल होते हैं, तो वे मानसिक रूप से टूट जाते हैं। यही कारण है कि आज कई होनहार छात्र चिंता, अवसाद और आत्म-संदेह से जूझ रहे हैं।
उम्मीदों का बढ़ता बोझ
अच्छे अंक लाने वाले छात्रों पर परिवार और समाज की उम्मीदें और बढ़ जाती हैं। उनसे हर बार बेहतर प्रदर्शन की अपेक्षा की जाती है। गलती की कोई गुंजाइश नहीं छोड़ी जाती।
इस दबाव में छात्र सीखने के बजाय डर के साथ पढ़ने लगते हैं। डर पर आधारित शिक्षा लंबे समय तक टिक नहीं पाती और अंततः मानसिक थकान और असफलता का कारण बनती है।
व्यावहारिक कौशलों की कमी
अच्छे अंक होने के बावजूद कई छात्रों में संवाद कौशल, टीमवर्क, समय प्रबंधन और आत्म-प्रस्तुति की कमी होती है। आज का कार्यक्षेत्र केवल डिग्री नहीं, बल्कि कौशल और दृष्टिकोण भी मांगता है।
जब छात्रों को यह अहसास होता है कि अंक ही सब कुछ नहीं हैं, तो वे निराश हो जाते हैं और खुद को असफल मानने लगते हैं।
अंकों पर आधारित आत्म-मूल्य
जब बच्चों की सराहना केवल अंकों के लिए होती है, तो वे अपने आत्म-मूल्य को परिणामों से जोड़ लेते हैं। अच्छे अंक आत्मविश्वास बढ़ाते हैं और खराब परिणाम आत्म-सम्मान को गिरा देते हैं।
ऐसे छात्र जोखिम लेने से डरते हैं, नए रास्ते अपनाने से हिचकिचाते हैं और समाज की अपेक्षाओं में बंधकर रह जाते हैं।
मानसिक थकान और बर्नआउट
लगातार प्रतिस्पर्धा, तुलना और दबाव छात्रों को मानसिक रूप से थका देता है। कई छात्र कॉलेज पहुंचते-पहुंचते ही पूरी तरह थक चुके होते हैं।
मानसिक थकान रचनात्मकता, एकाग्रता और प्रेरणा को खत्म कर देती है, जिससे प्रदर्शन गिरने लगता है।
मार्गदर्शन और मेंटरशिप की कमी
कई होनहार छात्रों को कभी सही करियर मार्गदर्शन नहीं मिलता। वे नए करियर विकल्पों, कौशलों और अवसरों से अनजान रहते हैं। मार्गदर्शन के अभाव में वे गलत निर्णय लेते हैं और बाद में संघर्ष करते हैं।
करियर काउंसलिंग को आज भी विलासिता समझा जाता है, जबकि यह समय की आवश्यकता है।
सफलता की परिभाषा पर पुनर्विचार
समाज ने सफलता को सीमित कर दिया है—अच्छे अंक, अच्छी डिग्री और अच्छी नौकरी। जबकि वास्तविक सफलता वह है, जिसमें व्यक्ति अपनी रुचि, क्षमता और मानसिक संतुलन के साथ आगे बढ़े।
हर छात्र अलग है। कोई अकादमिक रूप से, कोई रचनात्मक रूप से, कोई नेतृत्व में उत्कृष्ट होता है। जब इन क्षमताओं को पहचाना और सम्मान दिया जाएगा, तभी असफलता की यह कहानी बदलेगी।
आगे का रास्ता
इस समस्या के समाधान के लिए हमें सामूहिक प्रयास करने होंगे:
-
स्कूल स्तर से करियर मार्गदर्शन शुरू किया जाए
-
भावनात्मक शिक्षा को पाठ्यक्रम में शामिल किया जाए
-
कौशल और मानसिक स्वास्थ्य को महत्व दिया जाए
-
असफलता को सीखने का अवसर माना जाए
अच्छे अंक लाना एक उपलब्धि है, लेकिन जीवन की गारंटी नहीं। जब शिक्षा केवल अंकों तक सीमित हो जाती है, तो छात्र अकादमिक रूप से मजबूत लेकिन मानसिक रूप से कमजोर बन जाते हैं।
अब समय आ गया है कि हम यह पूछें—
“बच्चे ने कितने अंक लाए?” के साथ-साथ यह भी पूछें
“क्या बच्चा जीवन के लिए तैयार है?”यही बदलाव छात्रों को असफलता से बचा सकता है।
चांगले गुण मिळवूनही विद्यार्थी अपयशी का ठरतात?
जेव्हा यशाची व्याख्या फक्त गुणांपुरती मर्यादित राहते
लेखिका: सबाहत झेबा
करिअर समुपदेशक व शिक्षणतज्ज्ञ
भारतीय समाजात शैक्षणिक यश म्हणजे चांगले गुण, टक्केवारी आणि क्रमांक असे समीकरण तयार झाले आहे. ज्या विद्यार्थ्यांना जास्त गुण मिळतात, त्यांना हुशार समजले जाते, कुटुंब अभिमान बाळगते आणि समाज असा समज करून घेतो की त्या विद्यार्थ्याचे भविष्य सुरक्षित आहे. मात्र वास्तव वेगळे आहे. अनेक विद्यार्थी जे शाळा-महाविद्यालयात उत्तम गुण मिळवतात, तेच पुढे आयुष्य आणि करिअरमध्ये संघर्ष करतात किंवा अपयशी ठरतात.
हा विरोधाभास एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित करतो—गुण चांगले असूनही विद्यार्थी अपयशी का ठरतात? याचे उत्तर विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेत नसून आपल्या शिक्षणपद्धतीत आणि सामाजिक विचारसरणीत दडलेले आहे.
गुण स्मरणशक्ती मोजतात, जीवनकौशल्य नाही
आपली परीक्षा पद्धती प्रामुख्याने पाठांतरावर आधारित आहे. विद्यार्थ्यांना “काय लिहायचे” हे शिकवले जाते, पण “का आणि कसे वापरायचे” हे शिकवले जात नाही.
प्रत्यक्ष आयुष्यात यशस्वी होण्यासाठी निर्णयक्षमता, समस्या सोडवण्याची क्षमता, सर्जनशीलता आणि बदलांशी जुळवून घेण्याची तयारी आवश्यक असते. या कौशल्यांचा अभाव असल्यामुळेच अनेक हुशार विद्यार्थी पुढील टप्प्यावर अडचणीत सापडतात.
करिअर दिशेचा अभाव
चांगले गुण अनेक संधींची दारे उघडतात, पण योग्य मार्गदर्शन नसेल तर विद्यार्थी चुकीची वाट निवडतात. अनेकदा करिअरचा निर्णय विद्यार्थ्यांच्या आवडीनुसार न होता पालकांचा दबाव, समाजाची अपेक्षा किंवा प्रतिष्ठेच्या कल्पनेतून घेतला जातो.
ज्या क्षेत्रात रुची नसते, तिथे यश टिकत नाही. हळूहळू आत्मविश्वास कमी होतो, ताण वाढतो आणि अपयश समोर उभे राहते.
भावनिक बुद्धिमत्तेचा अभाव
आपण विद्यार्थ्यांना गणित, विज्ञान आणि भाषा शिकवतो, पण अपयश कसे स्वीकारायचे, ताण कसा हाताळायचा आणि भावना कशा समजून घ्यायच्या हे शिकवत नाही.
जास्त गुण मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अपयश अयोग्य असल्याचे नकळत शिकवले जाते. त्यामुळे पहिल्याच अपयशात ते मानसिकदृष्ट्या कोलमडतात. आज अनेक हुशार विद्यार्थी चिंता, नैराश्य आणि आत्मसंशयाशी झुंज देताना दिसतात.
अपेक्षांचा वाढता ताण
चांगले गुण मिळाल्यावर विद्यार्थ्यांवर कुटुंब आणि समाजाच्या अपेक्षा अधिक वाढतात. प्रत्येक वेळी उत्कृष्ट कामगिरीची अपेक्षा ठेवली जाते. चूक करण्याची मुभा दिली जात नाही.
या दबावाखाली शिकणे आनंद न राहता भीती बनते. भीतीवर आधारित शिक्षण दीर्घकाळ टिकत नाही आणि शेवटी मानसिक थकवा व अपयश निर्माण करते.
व्यावहारिक कौशल्यांची कमतरता
अनेक हुशार विद्यार्थ्यांकडे संवादकौशल्य, संघभावना, वेळ व्यवस्थापन आणि आत्मविश्वासाने स्वतःला सादर करण्याची क्षमता नसते. आजचे कार्यक्षेत्र फक्त पदवी नव्हे, तर कौशल्य आणि दृष्टिकोन मागते.
जेव्हा विद्यार्थ्यांना हे उमगते की गुण पुरेसे नाहीत, तेव्हा निराशा वाढते आणि ते स्वतःला अपयशी समजू लागतात.
गुणांवर आधारित आत्ममूल्य
जेव्हा मुलांचे कौतुक फक्त गुणांसाठी केले जाते, तेव्हा त्यांचे आत्ममूल्य निकालांशी जोडले जाते. चांगले गुण म्हणजे आत्मविश्वास आणि कमी गुण म्हणजे अपयश, अशी मानसिकता तयार होते.
अशा विद्यार्थ्यांना धोका पत्करणे, नवे प्रयोग करणे किंवा वेगळे मार्ग निवडणे कठीण जाते.
मानसिक थकवा आणि बर्नआउट
सततची स्पर्धा, तुलना आणि दबाव विद्यार्थ्यांना मानसिकदृष्ट्या थकवतो. अनेक विद्यार्थी महाविद्यालयात प्रवेश करतानाच पूर्णपणे दमलेले असतात.
मानसिक थकवा सर्जनशीलता, एकाग्रता आणि प्रेरणा कमी करतो, ज्याचा थेट परिणाम कामगिरीवर होतो.
मार्गदर्शन आणि मेंटरशिपचा अभाव
अनेक हुशार विद्यार्थ्यांना योग्य करिअर मार्गदर्शन मिळत नाही. नवीन करिअर पर्याय, कौशल्यांची गरज आणि बदलते संधीविश्व यांची त्यांना माहिती नसते.
योग्य मार्गदर्शनाअभावी चुकीचे निर्णय घेतले जातात आणि पुढे संघर्ष वाढतो. करिअर समुपदेशन आजही दुर्लक्षित आहे, जे अत्यंत आवश्यक आहे.
यशाची व्याख्या बदलण्याची गरज
समाजाने यशाला मर्यादित चौकट दिली आहे—चांगले गुण, चांगली पदवी आणि चांगली नोकरी. प्रत्यक्षात यश म्हणजे व्यक्तीची आवड, क्षमता, समाधान आणि मानसिक आरोग्य यांचा समतोल.
प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो. कोणी शैक्षणिक, कोणी सर्जनशील, कोणी नेतृत्वगुणांत उत्कृष्ट असतो. या विविधतेचा स्वीकार केल्याशिवाय ही समस्या सुटणार नाही.
पुढील वाटचाल
या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न गरजेचे आहेत:
-
शालेय स्तरावरच करिअर मार्गदर्शन सुरू करणे
-
भावनिक शिक्षण अभ्यासक्रमात समाविष्ट करणे
-
कौशल्य आणि मानसिक आरोग्याला महत्त्व देणे
-
अपयशाला शिकण्याची संधी मानणे
चांगले गुण मिळवणे ही एक उपलब्धी आहे, पण ते आयुष्याची हमी नाही. जेव्हा शिक्षण फक्त गुणांपुरते मर्यादित राहते, तेव्हा विद्यार्थी शैक्षणिकदृष्ट्या मजबूत पण मानसिकदृष्ट्या कमकुवत बनतात.
आता वेळ आली आहे की आपण फक्त
“विद्यार्थ्याला किती गुण मिळाले?” एवढेच न विचारता
“विद्यार्थी आयुष्यासाठी तयार आहे का?”
हा प्रश्नही विचारला पाहिजे.
याच बदलातून विद्यार्थ्यांचे खरे यश घडू शकते.
Why Students Fail Even After Scoring Well?
High marks do not always translate into life success and the reasons demand urgent attention
By Sabahat Zeba
Career Counselor & Educationist
In Indian society, academic success is often measured in numbers—percentages, ranks, and grades. Students who score well are celebrated, rewarded, and placed on a pedestal, with the assumption that their future is secure. Parents feel relieved, schools feel validated, and society believes its job is done. However, a growing and disturbing reality challenges this belief: many high-scoring students struggle, stagnate, or fail later in life.
This contradiction raises an important question—why do students fail even after scoring well? The answer lies not in their intelligence, but in the way success is defined and education is delivered.
Marks Test Memory, Not Life Skills
Most examinations are designed to test memory rather than understanding. Students are trained to memorize answers, reproduce information, and score marks within a limited framework. While this approach may help them excel in exams, it does little to prepare them for real-world challenges.
Life beyond school and college demands skills such as problem-solving, decision-making, adaptability, and critical thinking. When students step into higher education or professional life, they often find themselves unprepared. The shock of this transition becomes a major reason for their decline, despite earlier academic success.
The Absence of Career Direction
High marks open multiple doors, but without guidance, students often walk into the wrong ones. Career decisions are frequently influenced by parental expectations, societal pressure, or perceived prestige rather than interest and aptitude.
Many students choose streams and careers simply because their marks “allow” them to do so. Over time, lack of interest leads to disengagement, stress, and poor performance. What begins as academic excellence slowly turns into emotional exhaustion and failure.
Emotional Intelligence: The Missing Link
While students are taught mathematics, science, and language, they are rarely taught how to manage emotions. Emotional intelligence—handling failure, coping with stress, and maintaining self-worth—is largely ignored in our education system.
High achievers often grow up believing that failure is unacceptable. When they face their first setback, they are unable to cope. Anxiety, fear of failure, and loss of confidence take over, leading to mental health challenges that directly affect performance.
The Burden of Expectations
With high marks come high expectations. Students are expected to consistently perform, excel, and succeed—without mistakes. This pressure, often unspoken, becomes a heavy burden.
Fear replaces curiosity. Learning becomes a duty rather than a joy. In such an environment, even a small failure feels catastrophic. Over time, this pressure weakens resilience and increases the likelihood of breakdowns and burnout.
Lack of Real-World Exposure
Academic success does not automatically equip students with practical skills. Many high scorers lack communication skills, teamwork ability, time management, and adaptability—qualities essential in professional life.
Employers today seek competence, confidence, and attitude, not just degrees. When students realize that marks alone are not enough, they feel disillusioned. This gap between education and employability becomes a major cause of failure.
Validation-Based Self-Worth
Students who are constantly praised for marks often begin to associate their self-worth with results. When success becomes conditional, confidence becomes fragile.
Such students hesitate to take risks, fear experimentation, and avoid unconventional paths. Any failure feels like a personal defeat rather than a learning experience. This mindset restricts growth and limits long-term success.
Burnout and Mental Fatigue
Continuous competition, constant comparison, and relentless pressure drain students mentally and emotionally. By the time they reach college or early professional life, many are already exhausted.
Burnout reduces creativity, motivation, and focus. Without mental well-being, even the most talented individuals struggle to perform.
Lack of Guidance and Mentorship
Many students score well but never receive proper career guidance. They are unaware of emerging career options, skill requirements, or alternative paths. In the absence of mentors, they make uninformed decisions and struggle during critical transitions.
Career guidance is often seen as optional, when in reality, it is essential.
Redefining Success
The biggest failure lies not in students, but in how society defines success. Success is not a rank, a degree, or a salary—it is alignment between ability, interest, purpose, and well-being.
Every student is unique. Some excel academically, others creatively, socially, or entrepreneurially. When education recognizes and nurtures these differences, failure after success can be prevented.
The Way Forward
To address this issue, a collective shift is required:
-
Career guidance must begin early
-
Emotional intelligence must be part of education
-
Skills should be valued alongside marks
-
Failure should be normalized as growth
-
Mental health must be prioritized
Parents, educators, and institutions must work together to create a balanced, humane education system.
Scoring well is an achievement, but it is not a guarantee of life success. When education focuses only on marks, it produces students who are academically strong but emotionally unprepared.
It is time we ask not just “How much did the student score?” but “Is the student ready for life?”
Only then can we prevent success in classrooms from turning into failure in life.

.png)
.png)