सोशल मीडिया और छात्र: मानसिक स्वास्थ्य व शिक्षा पर बढ़ता खतरा
सबाहत ज़ेब, (काउंसलर,मनोवैज्ञानिक एवं शिक्षाविद्)
डिजिटल युग में सोशल मीडिया छात्रों के जीवन का अविभाज्य हिस्सा बन चुका है। इंस्टाग्राम, फेसबुक, स्नैपचैट, यूट्यूब और व्हाट्सऐप ने छात्रों की दिनचर्या ही नहीं, बल्कि उनकी सोच, व्यवहार, भावनाओं और पढ़ाई पर भी गहरा प्रभाव डाला है। भले ही सोशल मीडिया ज्ञान और मनोरंजन के कई अवसर प्रदान करता है, लेकिन इसका अत्यधिक उपयोग छात्रों के मानसिक स्वास्थ्य और शिक्षा—दोनों को प्रभावित कर रहा है।
तुलना की संस्कृति और आत्मसम्मान पर प्रभाव
सोशल मीडिया एक ऐसी इंस्टेंट दुनिया है जहाँ हर पोस्ट में जीवन का सबसे खूबसूरत और परफेक्ट रूप दिखाया जाता है। छात्र इस चमकदार दुनिया को देखकर अपनी तुलना दूसरों से करने लगते हैं।
“मैं ऐसा क्यों नहीं दिखता?”, “मेरे पास इतने महंगे कपड़े क्यों नहीं हैं?”, “मैं इतना लोकप्रिय क्यों नहीं हूँ?”—ऐसे प्रश्न छात्रों के मन में गहराई से घर कर जाते हैं।
यह लगातार तुलना उनके आत्मसम्मान को कमजोर करती है और हीनभावना, तनाव व चिंता की स्थिति पैदा करती है।
लाइक्स और फॉलोअर्स की लत
सोशल मीडिया पर लाइक्स और कमेंट्स एक तरह का “डिजिटल रिवॉर्ड सिस्टम” बन चुके हैं। हर लाइक पर दिमाग में डोपामिन रिलीज़ होता है, जिससे छात्र क्षणिक खुशी महसूस करते हैं।
लेकिन कम लाइक्स मिलने पर निराशा, चिंता और असुरक्षा बढ़ जाती है।
धीरे-धीरे यह आदत लत में बदलती है, और छात्र लगातार नोटिफिकेशन चेक करते रहते हैं, जिससे पढ़ाई में ध्यान नहीं लग पाता।
‘FOMO’ का बढ़ता डर
आज के छात्रों में FOMO—“कुछ छूट न जाए”—का डर तेजी से बढ़ रहा है।
उन्हें हर समय यह चिंता रहती है कि कहीं वे किसी ट्रेंड, मीम, इवेंट या जानकारी से पीछे न रह जाएँ।
इस कारण वे—
-
देर रात तक फोन चलाते हैं,
-
बार-बार स्क्रीन चेक करते हैं,
-
पढ़ाई टालते हैं,
-
और मानसिक तनाव का सामना करते हैं।
FOMO छात्रों की भावनात्मक स्थिरता और उत्पादकता—दोनों को नुकसान पहुँचाता है।
साइबर बुलिंग: अदृश्य खतरा
सोशल मीडिया पर गाली-गलौज, मीम बनाना, गलत जानकारी फैलाना या फोटो से छेड़छाड़ जैसी घटनाएँ छात्रों के लिए गंभीर मानसिक संकट पैदा करती हैं।
साइबर बुलिंग—
-
आत्मविश्वास को तोड़ती है,
-
अवसाद का कारण बनती है,
-
और सामाजिक अलगाव को बढ़ाती है।
इसके प्रभाव लंबे समय तक छात्र को भावनात्मक रूप से कमजोर कर सकते हैं।
नींद की कमी और मानसिक थकान
सोशल मीडिया के अत्यधिक उपयोग से छात्रों की नींद बुरी तरह प्रभावित होती है।
रात देर तक वीडियो, रील्स या चैटिंग करते हुए नींद कम होती है, जिसका परिणाम है—
-
चिड़चिड़ापन,
-
थकान,
-
एकाग्रता में कमी,
-
और चिंता का बढ़ना।
नींद की कमी सीधे अवसाद और तनाव जैसी समस्याओं से जुड़ी होती है।
वास्तविक जीवन से दूरी
सोशल मीडिया का अधिक उपयोग छात्रों को वास्तविक सामाजिक रिश्तों से दूर कर देता है।
वे वर्चुअल दुनिया में अधिक समय और वास्तविक बातचीत में कम समय बिताने लगते हैं।
इससे—
-
सामाजिक कौशल कमजोर होते हैं,
-
अकेलापन बढ़ता है,
-
और आत्मविश्वास धीरे-धीरे कम होता जाता है।
सोशल मीडिया का शिक्षा पर प्रभाव
सोशल मीडिया सिर्फ मानसिक स्वास्थ्य ही नहीं, छात्रों की शिक्षा को भी गंभीर रूप से बाधित कर रहा है।
पढ़ाई के दौरान बार-बार आने वाले नोटिफिकेशन और रील्स का आकर्षण ध्यान भंग करते हैं।
कई छात्र “बस 5 मिनट” फोन चेक करते हैं, जो लंबा समय बन जाता है।
इसके परिणामस्वरूप—
-
पढ़ाई का समय कम होता है,
-
असाइनमेंट देरी से पूरे होते हैं,
-
नींद के अभाव में याददाश्त कमजोर पड़ती है,
-
और परीक्षा परिणाम प्रभावित होते हैं।
मल्टीटास्किंग की गलत आदत—जैसे पढ़ाई करते समय चैटिंग या वीडियो देखना—दिमाग को 30% तक कम प्रभावी बनाता है।
सोशल मीडिया पर अवास्तविक सौंदर्य मानक और दूसरों की उपलब्धियाँ देखकर छात्र मानसिक रूप से निराश हो जाते हैं, जिससे पढ़ाई में रुचि कम होने लगती है।
क्या है समाधान?
छात्रों को सोशल मीडिया का संतुलित उपयोग सीखना आवश्यक है।
विशेषज्ञ निम्न सुझाव देते हैं—
-
प्रतिदिन एक निश्चित समय तक ही सोशल मीडिया का उपयोग करें।
-
पढ़ाई के समय सभी नोटिफिकेशन बंद रखें।
-
हर सप्ताह “डिजिटल डिटॉक्स” का अभ्यास करें।
-
माता-पिता और शिक्षक खुलकर संवाद करें और छात्रों को भावनात्मक सुरक्षा दें।
-
आवश्यकता पड़ने पर मनोवैज्ञानिक की सहायता लें।
निष्कर्ष
सोशल मीडिया ज्ञान का स्रोत भी है और खतरा भी।
यह इस बात पर निर्भर करता है कि छात्र इसका उपयोग कैसे करते हैं।
अत्यधिक और अनियंत्रित उपयोग न केवल उनके मानसिक स्वास्थ्य को प्रभावित करता है, बल्कि पढ़ाई, व्यवहार और भविष्य के करियर को भी नुकसान पहुँचा सकता है।
आज का समय मांग करता है कि हम छात्रों को डिजिटल दुनिया का जिम्मेदार, संतुलित और सुरक्षित उपयोग सिखाएँ।
सही मार्गदर्शन से सोशल मीडिया उनके लिए बाधा नहीं, बल्कि सीखने और विकास का साधन बन सकता है।
सोशल मीडिया आणि विद्यार्थी: मानसिक आरोग्य व शिक्षणावर वाढता धोका
सबाहत झेब, करिअर काउन्सेलर, मानसशास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ
डिजिटल युगात सोशल मीडिया विद्यार्थ्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. इंस्टाग्राम, फेसबुक, स्नॅपचॅट, यूट्यूब आणि व्हॉट्सअॅप यांनी फक्त विद्यार्थ्यांची दिनचर्या बदलली नाही, तर त्यांची विचारसरणी, वर्तन, भावना आणि शिक्षण यांवरही खोल परिणाम घडवला आहे.
जरी सोशल मीडिया माहिती आणि मनोरंजनाचे अनेक फायदे देतो, तरी त्याचा अतिरेकी वापर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर तसेच त्यांच्या शिक्षणावर गंभीर परिणाम करीत आहे.
तुलनेची संस्कृती आणि आत्मविश्वासावर परिणाम
सोशल मीडिया ही अशी दुनिया आहे, जिथे प्रत्येक पोस्टमध्ये जीवनाचे सर्वात सुंदर आणि परफेक्ट रूप दाखवले जाते.
विद्यार्थी ही चमकदार दुनिया पाहून स्वतःची तुलना इतरांशी करू लागतात—
“मी असा का दिसत नाही?”, “माझ्याकडे असे कपडे का नाहीत?”, “मी इतका लोकप्रिय का नाही?”
अशा प्रश्नांमुळे विद्यार्थ्यांच्या मनात हीनभावना, चिंता आणि ताण निर्माण होतो.
लाइक्स आणि फॉलोअर्सची व्यसनाधीनता
सोशल मीडियावरील लाइक्स आणि कमेंट्स आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी “डिजिटल रिवॉर्ड सिस्टम” झाले आहे.
प्रत्येक लाइकवर डोपामिन रिलीज होतो, ज्यामुळे क्षणिक आनंद मिळतो.
परंतु जेव्हा लाइक्स कमी मिळतात, तेव्हा—
-
निराशा वाढते
-
चिंता निर्माण होते
-
स्वतःबद्दल असुरक्षितता वाटते
हळूहळू ही सवय व्यसनात बदलते आणि विद्यार्थी सतत नोटिफिकेशन्स तपासू लागतात, ज्यामुळे अभ्यासावर परिणाम होतो.
‘FOMO’ — काहीतरी चुकत आहे याची भीती
आजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये FOMO—Fear of Missing Out—खूप वाढला आहे.
त्यांना सतत वाटत राहते की कोणता ट्रेंड, मीम, इव्हेंट किंवा माहिती त्यांच्याकडून चुकत तर नाही ना?
यामुळे ते—
-
रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल वापरतात
-
वारंवार स्क्रीन तपासतात
-
अभ्यास टाळतात
-
मानसिक ताण घेतात
FOMO त्यांच्या भावनात्मक स्थैर्यावर आणि उत्पादकतेवर विपरीत परिणाम करतो.
सायबर बुलिंग: एक अदृश्य परंतु गंभीर धोका
सोशल मीडियावर ट्रोलिंग, अपमानजनक कमेंट्स, खोटी माहिती पसरवणे, फोटोमध्ये छेडछाड करणे अशा घटना विद्यार्थ्यांसाठी मोठा मानसिक धोका बनल्या आहेत.
सायबर बुलिंगमुळे—
-
आत्मविश्वास कमी होतो
-
अवसाद वाढतो
-
सामाजिक भीती निर्माण होते
-
विद्यार्थी एकटे पडतात
याचे परिणाम दीर्घकालीन असतात आणि मानसिक आरोग्यावर खोलवर परिणाम करतात.
झोपेची कमतरता आणि मानसिक थकवा
सोशल मीडियाचा अतिवापर विद्यार्थ्यांच्या झोपेवर गंभीर परिणाम करतो.
रात्री उशिरापर्यंत रील्स पाहणे, व्हिडीओ स्क्रोल करणे किंवा चॅटिंग करणे यामुळे झोप कमी होते.
याचा परिणाम म्हणून—
-
चिडचिड होते
-
थकवा वाढतो
-
एकाग्रता कमी होते
-
चिंता वाढते
झोपेची कमतरता थेट तणाव आणि अवसादाशी जोडलेली आहे.
वास्तविक जीवनापासून दूर जाणे
सोशल मीडियामुळे विद्यार्थी वास्तविक सामाजिक नात्यांपासून दूर जाऊ लागतात.
ते आभासी दुनियेत अधिक वेळ घालवतात आणि प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो.
यामुळे—
-
सामाजिक कौशल्ये कमी होतात
-
एकटेपणा वाढतो
-
आत्मविश्वास घटतो
शिक्षणावर सोशल मीडियाचा प्रभाव
सोशल मीडिया फक्त मानसिक आरोग्यच बिघडवत नाही, तर विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीवरही मोठा परिणाम करतो.
१. अभ्यासात व्यत्यय
नोटिफिकेशन्स आणि रील्सचे आकर्षण विद्यार्थ्यांचे लक्ष सतत विचलित करते.
२. अभ्यासाचा वेळ कमी होणे
“फक्त ५ मिनिटे” म्हणून फोन उघडणारे विद्यार्थी अनेकदा तासन्तास वेळ वाया घालवतात.
३. मल्टीटास्किंगची चुकीची सवय
पढ़ाई करताना चॅटिंग किंवा व्हिडीओ पाहणे दिमागाची कार्यक्षमता ३०% कमी करते.
४. स्मरणशक्ती आणि एकाग्रतेवर परिणाम
झोपेची कमतरता आणि सतत स्क्रीन टाइममुळे मेंदू ताणाखाली येतो, ज्याचा परिणाम शिक्षणावर दिसतो.
५. प्रेरणेचा अभाव
इतरांच्या उपलब्ध्या पाहून विद्यार्थी स्वतःला कमी समजू लागतात, ज्यामुळे अभ्यासात रस कमी होतो.
उपाय काय?
तज्ज्ञांच्या मते विद्यार्थ्यांनी सोशल मीडियाचा नियंत्रित आणि संतुलित वापर करणे अत्यावश्यक आहे.
-
दररोज निश्चित वेळच सोशल मीडिया वापरा
-
अभ्यासाच्या वेळी नोटिफिकेशन्स बंद ठेवा
-
आठवड्यातून एकदा डिजिटल डिटॉक्स करा
-
शिक्षक आणि पालकांनी खुल्या संवादाचे वातावरण ठेवावे
-
आवश्यक असल्यास मनोवैज्ञानिकांची मदत घ्यावी
निष्कर्ष
सोशल मीडिया हा ज्ञानाचा स्त्रोतही आहे आणि धोका देखील.
हे पूर्णपणे विद्यार्थ्यांवर अवलंबून आहे की ते त्याचा वापर कसा करतात.
अतिरेकी, अनियंत्रित सोशल मीडिया वापर—
-
मानसिक आरोग्य
-
अभ्यास
-
वर्तन
-
करिअर
सर्वांवर नकारात्मक परिणाम करतो.
आजच्या काळाची गरज आहे की आपण विद्यार्थ्यांना डिजिटल जगाचा जबाबदारीने, सुरक्षित आणि संतुलित वापर शिकवावा.
योग्य मार्गदर्शन असेल तर सोशल मीडिया हा अडथळा नसून, ज्ञान आणि प्रगतीचे प्रभावी साधन बनू शकतो.
Social Media and Students: A Growing Threat to Mental Health and Education
— Sabahat Zeb, Career Counselor, Psychologist & Educator
In today’s digital era, social media has become an inseparable part of students’ lives. Platforms like Instagram, Facebook, Snapchat, YouTube, and WhatsApp have not only changed their daily routine but have also deeply influenced their thoughts, emotions, behaviour, and academic performance.
While social media offers information, creativity, and several learning opportunities, excessive use is posing serious risks to students’ mental health and education.
The Culture of Comparison and Its Impact on Self-Esteem
Social media is a world where every post displays a polished, perfect, and glamorous side of life.
Students, after watching this unrealistic perfection, begin comparing themselves with others:
-
“Why don’t I look like them?”
-
“Why don’t I have such things?”
-
“Why am I not as popular?”
These thoughts trigger feelings of inferiority, low self-esteem, and emotional distress, ultimately leading to anxiety and self-doubt.
Addiction to Likes and Followers
For today’s students, likes, comments, and followers have become a digital reward system.
Each like releases dopamine, giving a momentary sense of happiness.
But when likes are fewer, students feel:
-
disappointment,
-
insecurity,
-
and a dip in confidence.
Gradually, checking notifications becomes a compulsive habit, distracting them from their studies and affecting productivity.
The Fear of Missing Out (FOMO)
FOMO has become extremely common among students.
They constantly worry that they might miss out on trending videos, memes, updates, or events.
This leads them to:
-
stay up late scrolling,
-
check their phones repeatedly,
-
procrastinate studies,
-
and experience mental fatigue.
FOMO significantly disrupts emotional stability and reduces students’ focus and efficiency.
Cyberbullying: A Silent but Serious Danger
Harassment, trolling, hateful comments, fake stories, and manipulated pictures are now common on social media.
For students, this can create severe psychological trauma.
Cyberbullying can:
-
shatter confidence,
-
trigger depression,
-
cause social withdrawal,
-
and lead to long-term emotional damage.
Sleep Deprivation and Mental Fatigue
Excessive social media use adversely affects sleep patterns.
Students stay awake watching reels, chatting, or scrolling through timelines late into the night.
Lack of sleep leads to:
-
irritability,
-
tiredness,
-
poor concentration,
-
and increased stress.
Sleep deprivation is closely linked to anxiety and mental health disorders.
Drifting Away from Real-Life Relationships
Students spending too much time online often disconnect from genuine human interactions.
Virtual connections replace real conversations.
As a result:
-
social skills decline,
-
loneliness increases,
-
and confidence gradually weakens.
Impact of Social Media on Education
Social media doesn’t just affect mental health; it also has a direct and damaging impact on academics.
1. Distraction During Studies
Constant notifications and the lure of short videos break concentration again and again.
2. Reduced Study Time
What starts as “only 5 minutes” on the phone often turns into hours of wasted time.
3. The Habit of Multitasking
Studying while chatting or watching videos reduces brain efficiency by nearly 30%.
4. Weak Memory and Low Focus
Excess screen time and lack of sleep make the brain tired, affecting memory retention and attention span.
5. Lack of Motivation
Viewing others’ achievements online makes some students feel inadequate, resulting in loss of interest in studies.
What is the Solution?
Experts recommend balanced and mindful usage of social media:
-
Set fixed daily screen-time limits.
-
Keep notifications off while studying.
-
Practice “digital detox” once a week.
-
Parents and teachers should maintain open communication.
-
Seek professional help if emotional concerns arise.
Conclusion
Social media is both a source of knowledge and a potential threat.
Its impact depends entirely on how responsibly students use it.
Excessive and uncontrolled use can damage:
-
mental health,
-
academic performance,
-
behaviour,
-
and future career growth.
Today’s world demands that students be taught safe, balanced, and responsible digital habits.
With the right guidance, social media can become not a distraction, but a powerful tool for learning, growth, and positive change.
.png)

.png)